Aalst Rechteroever: wat is de toekomst van deze fragiele maar dynamische wijk?

  • 27 november 2014

Rechteroever is een 19e-eeuwse stadswijk die zich kenmerkt door zijn industriële geschiedenis en gebouwen, en de specifieke rol als wijk van aankomst. De conceptstudie die de stad Aalst liet uitvoeren schetst voor deze fragiele en dynamische wijk een eigen toekomstperspectief met regionale uitstraling.

Net iets anders

Aalst zet vandaag de lijnen uit voor een ambitieuze toekomst. In de omgeving van de Dender en het station staan vele grootschalige projecten in de steigers voor het Aalst van de toekomst. Allemaal transformeren ze industriële gebieden tot nieuwe stedelijke woonwijken net naast het historische hart van de stad. Temidden van deze ontwikkelingen ligt het kerngebied van de 19eeeuwse arbeiderswijk Rechteroever. Deze kern onderscheidt zich door de industriële geschiedenis en gebouwen, en de specifieke rol als wijk van aankomst binnen Aalst. Rechteroever is niet Linkeroever. Het is er altijd al net iets anders geweest - "over 't water".

Ateliers

Welke positie kan deze fragiele en dynamische wijk innemen tussen de nieuwe woonontwikkelingen en de bestaande historische kern? Wordt Rechteroever toch ‘een soort verlengde’ van Linkeroever? Is het de bedoeling om het gebied op een soortgelijke wijze te ontwikkelen als de andere stadsprojecten langs de Dender? Of kan het net haar specifieke kwaliteiten vertalen in een eigen toekomstproject? Een conceptstudie onder leiding van Architecture Workroom Brussels en 51N4E zocht antwoorden op deze vragen. Ze deden dat tijdens ateliers waarbij, op basis van ideeën en schetsen, verschillende stadsdiensten en verenigingen input leverden rond mogelijke ontwikkelingsrichtingen. Op die manier kwamen ambities, potenties, problemen en uitdagingen scherper op tafel te liggen.

Drie sleutellocaties

Binnen het afgebakende kerngebied binnen de wijk Rechteroever werden door de stadsdiensten drie sleutellocaties naar voor geschoven: de Moorselbaan, het Hoveniersplein en de carnavalswerkhallen. ‘Ruimtes’ die bij een herontwikkeling een hefboomeffect zouden kunnen genereren voor het projectgebied en bijgevolg ook voor de rest van de wijk.

Zo is de Moorselbaan een belangrijke – zo niet de belangrijkste - oostelijke invalsweg tot Rechteroever én het stadscentrum. Doordat haar rol als ‘poort’ tot het centrum de laatste jaren dermate dominant is geworden, is de straat in een neerwaar­tse spiraal terecht gekomen en heeft het de omgevingskwaliteit van het lokale woonweefsel sterk aangetast. Handelszaken sluiten hun deuren en vinden geen nieuwe eigenaars meer, de karakteristieke arbeiderswoningen worden door private ontwikkelaars getransformeerd tot een aaneen­schakeling van appartementen, de doorwaadbaarheid van de bouwblok­ken daalt met een verarming van het publieke domein tot gevolg, fietsers en voetgangers worden door de obstakels op de smalle voetpaden verplicht om zich met het autoverkeer te mengen …

Daarnaast vormt het Hoveniersplein een gekende open ruimte in de wijk. Het plein wordt intensief gebruikt als centraal gelegen parkeerplaats dichtbij het centrum en een deeltje van het plein werd ook ingericht als groen –en speelruimte voor de onmiddellijke omgeving. Toch haalt de buurt slechts weinig meer­waarde uit deze aanleg, daarvoor is de ruimte een te letterlijke en te gefrag­menteerde tegemoetkoming aan de gestelde eisen – carnavalsproductie, parkeren en groen. Hoewel parkeren een belangrijk programmaonderdeel is van het Hoveniersplein, heeft de bevolkingstoe­name in de onmiddellijke omgeving in de toekomst vooral nood aan sport –en speelruimte, groen, … zuurstof voor de wijk.

Grenzend aan het Hoveniersplein liggen de carnavalswerkhallen. De werkhallen worden van september tot maart intensief gebruikt door de carnavalsverenigingen als productieruimte voor hun praalwagens. Deze intensieve productie heeft zich als een KMO terug getrokken in een gesloten box, waardoor het slechts een beperkte relatie aangaat met de omgeving. Dit is een gemiste kans omdat een grotere wisselwerking tussen de wijk en de carnavalsproductie een belangrijke identiteitsvormende laag zou kunnen toevoegen aan het Hoveniersplein en bij uitbreiding geheel Rechteroever. Ook de hallen zelf dienen dringend herdacht te worden. De beschikbare werkruimte is er te klein voor het grote aantal carnavalsgroepen, wat een efficiënte productie en brandveilige werkomgeving in de weg staat.Carnavalwerkhallen Aalst

Aalst Rechteroever heeft echter ook de nodige eigenschappen om er een ambitieus stadsdeel van te maken. De ingrediënten zijn er om bovenlo­kale functies te voorzien die een positieve neerslag hebben op wijkniveau: een handelsapparaat dat zowel op regionale schaal als op buurtniveau werkt, het verenigingsle­ven binnen de carnavalswerking met een aantrekkingskracht tot ver daar­buiten, cultuurproductie, kiemen van creatieve economie, de plannen om in de toekomst een woon –en zorgcluster uit te bouwen aan het Onze-Lieve-Vrouwziekenhuis en een sterk woonweefsel. Die troeven zijn te herleiden tot drie werkvelden waarin Rechteroever zich nu al onderscheidt, maar waarop er tegelijkertijd ook nog veel winsten te boeken zijn: het productief weefsel, het voorzienend weefsel en het sterk woonweefsel.

Plaats van bestemming

Wil Aalst de potenties van Rechteroever benutten, dan moet dit stadsdeel niet alleen een toegangspoort zijn tot het centrum, maar ook een plaats van bestemming worden. Daarvoor zijn enkele ruimtelijke ingrepen nodig. Zo is het bijvoorbeeld wenselijk dat de Moorselbaan, als histori­sche invalsweg met handelsweefsel dat stelselmatig geëvolueerd is tot een woonstraat, ruimte en zuurstof biedt aan verschillende weggebruikers: voldoende parkeerplaatsen voor bewoners en overblijvende handelszaken, plaats voor de fietsers, veilige en bredere voetpaden,…. Daarnaast dient ook gewerkt te worden aan de doorwaardbaarheid van het gebied. In tegenstelling tot de lage kwaliteit langs de Moorselbaan, is de binnenzijde van de bouwblokken erg groot. De achtergevels geven uit op de binnen­zijde van overmaatse bouwblokken, die een gamma aan andere functies bevatten: scholen, kinderdagverblijfjes, atelierruimtes, garages, … Deze voorzieningen leveren een belangrijke toegevoegde waarde aan de woonkwaliteit van Rechteroever. De ambitie is dan ook om de bouwblokken meer toegankelijk te maken.

Waar de Moorselbaan met haar handelszaken vroeger het productieve centrum van Rechteroever was, is dat nu eerder te vinden langs de zachte as met verschillende doorsteken die dwars op de Moorselbaan staat en die loopt van de carnavalswerkhallen tot de Pierre Corneliskaai. Daar zijn al vele ingrediënten aanwezig, zoals de grote leegstaande percelen, de carna­valsproductie, de handelskern, de hogere densiteit,  … , die nodig zijn voor de uitbouw van het productief en voorzienend weefsel.

Een nieuwe levensader

Die zachte as maakt een nieuwe publieke ruimte op Rechteroever mogelijk. Het is niet zozeer een duidelijke open ruimte, maar eerder een aaneenschakeling van kleinere en informele ruimtes en doorsteken, die vandaag bestaat en toevallig tot stand gekomen is. Door die verder te ontwikkelen en te versterken, creëert dit een levensader voor Rechteroever. Het wordt een centrale publieke ruimte voor jong en oud, het biedt meer ruimte voor sport en spel, ruimtes waar de creatieve kracht van carnaval en kunst worden ondersteund en waar ze zich tonen, een kern voor Rechteroever waar nieuwe ateliers ruimte en ondersteuning bieden aan het ontluikende vakmanschap.

Projecten en programma’s

De ontwikkeling van Rechteroever is echter geen verhaal van enkel ruimtelijke ingrepen. Ook projecten en programma’s in de wijk maken er wezenlijk deel van uit. Er zijn heel wat initiatieven die genomen worden door de vele VZW’s, verenigingen en actoren in de wijk. Ze zorgen voor een vaste aanvoer van bottom-up acties, die het stadsdeel haar voorzienend karakter meegeven. Ook verschillende stadsdiensten investeren middelen en energie in de wijk. Het blijft belangrijk om dergelijke projecten en programma’s op te zetten. Hier kan de stad een duidelijkere regierol opnemen op basis van een duidelijke strategie zoals geformuleerd in de conceptstudie.

Conceptstudie met aandacht voor sociale duurzaamheid

De conceptstudie Aalst Kern Rechteroever kwam tot stand door een conceptsubsidie van Thuis in de Stad. Conceptsubsidies worden gebruikt voor deskundige begeleiding bij het ontwerp  van een stadsvernieuwingsproject. De studie Aalst Kern Rechteroever was de eerste studie, gesubsidieerd door het stadsvernieuwingsfonds, waarbij de sociale dimensie van een stadsdeel even belangrijk was als het ruimtelijke aspect.

Meer info