Fernand Cocqplein wint Gouden Regel in de categorie Openbare Ruimte

  • 23 januari 2020

De Brusselse federatie voor Stedenbouw kende de Gouden Regel in de categorie Openbare Ruimte toe aan de realisatie van het Fernand Cocqplein in Elsene. De federatie is een vzw van afgevaardigden uit de openbare sector, studiebureaus, politiek en de bouwsector. Met de Gouden Regel vestigt de federatie van architecten, urbanisten en landschapsarchitecten de aandacht op uitmuntende stedenbouwkundige projecten in Brussel. . In 2016 startte hier een participatietraject om het Fernand Cocqplein her in te richten als onderdeel van de herontwikkeling van het gebied rondom de Elsensesteenweg. In opdracht van Brussel Mobiliteit voerde ARTER Architects de herinrichting uit. Drie jaar later in september 2019 werden de werken opgeleverd.

Tijdens de participatiemomenten op workshops en op locatie dwong het ontwerpend onderzoek om ‘het gebruik’ van de openbare ruimte altijd centraal te stellen in de debatten. In plaats van een lineaire en unitaire eenheid langs de gehele route van de Elsensesteenweg indentificeerden alle gebruikers de opeenvolgende onderdelen (cellen) van deze steenweg spontaan met een andere identiteit (waaronder de subsystemen Matongé, Sint-Bonifacius, Naamsepoort, Rabelais, Solvay, Fernanq Cocq, enz.)

Samen met het Duurzaam Wijkcontract Atheneum hadden  verschillende werksessies plaats over de toekomstige openbare ruimtes van de Elsensesteenweg en het Fernand Cocqplein. De analyse van de bestaande situatie liet ruimte voor soms tegenstrijdige vragen over de toekomstige herontwikkeling. De belangen binnen en tussen de doelgroepen - bewoners, winkeliers, commissies, verenigingen, schoolpubliek, sociaal kwetsbare groepen, vrouwen, personen met een beperkte mobiliteit, enz. - waren soms tegengesteld. Over enkele principes was iedereen het echter eens: (1) de noodzaak van een gedifferentieerd beheer op basis van het gebruik van de geïdentificeerde cellen, (2) de wens voor meer groene openbare ruimte en (3) de ontwikkeling van een multifunctioneel project dat ruimte laat voor diverse mobiliteitsscenario’s en aanpassingen.

Elementen zoals de prioritaire herinrichting van de voetgangerszone, de herwaardering van het geklasseerd patrimonium (het Malibran paviljoen met tuinen), de wens naar een waterspel en / of artistieke interventies en de beperking van de uitbreiding van de terrassen door de horeca waren het voorwerp van een quasi unanieme vraag.

Daarom was het logisch om het ontwerpend onderzoek verder te verdiepen . Dit proces werd uitgevoerd via:

  • de samenwerking met het wijkcontract: idee om een gemengd plein tussen groen en water uit te werken, waardoor de groene ruimte belangrijker was dan ervoor;
  • het werken met jongeren: voorstel om de open ruimte op het plein te behouden. Hier zijn veel leerlingen aanwezig na schooltijd in bushokjes of op de stoep. De vraag rees naar een meer open ruimte gekoppeld aan schuilplaatsen bij regen- of heet weer.
  • een specifieke studie gericht tot de vrouw in de openbare ruimte (op basis van permanenties op locatie en deskundigenrapporten over dit onderwerp): openstelling van de kern van het plein en aandacht voor bewegwijzering naar toegankelijkheid van diensten en toiletten (bij voorkeur naar vrije toegang in nabijgelegen plaatsen in plaats van in de publieke ruimte zelf) en om het speelse aspect door diffuse interventies in de openbare ruimte zelf in te bouwen in plaats van op een afgesloten specifieke speelruimte.

Uit al deze bevindingen kwam het herinrichtingsvoorstel voor het Fernand Cocqplein. In het voorstel zijn aanwezig: (1) het samengaan van groen en water, (2) een betere aansluiting van de gevels,  (3) de vereenvoudiging van het wegennetwerk en (4) de verwerking in het ontwerp zonder omwegen van het ontmoetingsgebied door het openen van de kern van het plein, betere visuele controle, verhoogde helderheid en het vrijgeven van het historische perspectief op het Malibran paviljoen en de beschermde tuinen.

De groene ruimte is nu vergroot en aangesloten op het gehele plein. Het biedt vlakken aan die geschikt zijn voor participatieve aanplantingen en andere burgerprojecten. Het geheel  vormt een ‘vergroend’ plein. Er is niet langer een verdeelde lezing van terrassen en wegen enerzijds en een centrale ruimte anderzijds. Een groot aantal zitbanken en bankjes met rug- en armleuningen zijn nu verdeeld over beschutte en open plekken, in de schaduw of in de volle zon, apart of samen. Ze bieden een plek voor iedereen volgens zijn behoefte. Uitlijningen van hoogstammige bomen zijn gepland en benadrukken de specifieke driehoekige vorm van het plein. De stoepzones zijn verbreed terwijl de terrassen worden afgebakend. Er is beperkte parkeergelegenheid bewaard (leveringszone, fietsenstallingen, parkeergelegenheid voor motorfietsen en  brandweervoertuigen, ...). De bushaltes zijn ingericht volgens de nieuw geldende normen, met een verbetering van de toegankelijkheid tot het openbaar vervoer voor personen met een beperkte mobiliteit. Een gepersonaliseerde luifel biedt een dubbele beschutting: aan de ene kant voor de gebruikers van het openbaar vervoer en aan de andere kant voor de gebruikers van het plein. De pleinbezoekers kunnen er samenkomen om elkaar te ontmoeten, te schuilen, even te rusten, te eten, …

Het plein is versierd met gegraveerde letters op roestvrijstalen platen. Ze zijn gepersonaliseerd door fonteinen die speels refereren naar de nagedachtenis van de operazangeres Maria Malibran (gegraveerde letters en stralen geïmplanteerd na het begin van de partituur van de lucht "Assisa a pie d’un salice" (zittend aan de voet van een wilg), van Rossini's opera Otello, wiens leidende rol in Desdemona vele malen werd gespeeld door Maria Malibran. Het monument "De put van de windhonden" (A. Cracco) is ter plaatse bewaard gebleven. Een tweede participatief kunstwerk is gepland voor 2020, waarbij rustmeubels en / of speelse installaties via een kunstenaarswedstrijd worden aangebracht. De open ruimte is ook geschikt voor evenementen op het plein (Jazz Marathon, Short Film Festival, ...) of voor speciale gelegenheden (bruiloften, ...).

Wat de beplanting betreft werden er 12 bomen gekapt en 38 nieuwe bomen aangeplant. De boomsoorten werden door de bewoners zelf gekozen.

Contactpersoon Sébastien Heuss, landscape architect, ARTER Architects