Nieuw Stuivenberg: licht, lucht en ruimte

  • 18 oktober 2019

De Antwerpse Stuivenbergwijk, in Antwerpen-Noord, staat de komende jaren voor grote veranderingen.
In 2022 verhuist het Stuivenbergziekenhuis op de gelijknamige site grotendeels naar het nieuwe Ziekenhuis Netwerk Antwerpen (ZNA) Cadix aan de kop van het Park Spoor Noord.

Wie Stuivenberg zegt, zegt ziekenhuis. De verhuis in 2020 van het ziekenhuis, met uitzondering van het psychiatrische ziekenhuis en de poliklinische activiteit, heeft onmiskenbaar een grote impact op de Stuivenbergwijk. Maar de verhuis biedt ook unieke kansen. Via de herontwikkeling van deze grote waardevolle historische site komt er ruimte vrij voor een strategisch en duurzaam stadsvernieuwingsproject. Daar wordt al volop aan gewerkt.

Stuivenberg is een typisch aankomstgebied dat wordt gekenmerkt door een hoge bouw- en woondensiteit, een verouderd woonpatrimonium en, in het bijzonder, een tekort aan groene open ruimte. Er is een groot verloop van bewoners waarbij de sociale stijgers verhuizen buiten de wijk en voornamelijk zwakkere sociale groepen en recente nieuwkomers overblijven. Het gebrek aan woonkwaliteit, de nood aan een tuin en groen, in combinatie met het eerder onaantrekkelijke karakter van de hele woonomgeving, zijn de hoofdmotieven bij zeer veel verhuisbewegingen. ‘Sociale stijgers’ verhuizen uit de wijk zodra ze voldoende financiële middelen hebben. Het aantrekken van sociale sterkere groepen van buiten de wijk moet worden aangevuld met programma’s om sociale stijgers aan de wijk en de buurt te binden. Naast een zeer groot tekort aan groene open ruimte, zijn er ook tekorten op educatief, economisch én recreatief vlak (jeugdhuis, fuifruimte, sportruimte, bibliotheek).

De herontwikkeling van de Stuivenbergsite is uniek door de schaal, atypische morfologie en functie. De site – 5 ha groot - vormt het hart van de Stuivenbergwijk en is volledig publiek eigendom. Bovendien vormt de site een buitengewoon bouwblok in het stadsdeel Noord. Typisch voor de site is het historische gasthuis, gebouwd in de periode 1877-1884 volgens een vooruitstrevend model met centrale dienstgebouwen en opvallende, ronde ziekenpaviljoenen, omgeven door tuinen.

Het stadsvernieuwingsproject rond de Stuivenbergsite moet een hefboom worden voor het verbeteren van de woon- en leefkwaliteit in heel het stadsdeel Antwerpen-Noord. De stad Antwerpen kreeg van het Vlaamse Stedenbeleid een conceptsubsidie voor de uitwerking van een projectdefinitie op maat van de wijk en de buurt. Centraal in deze opdracht: het verankeren van socio-economische en ruimtelijke ambities, met een duidelijke maatschappelijke meerwaarde. Of ook: duurzaam vernieuwen van het stedelijk weefsel, materieel en immaterieel, met respect voor de erfgoedwaarde van de historische site met haar typische samenhang tussen het ziekenhuiscomplex en de omliggende groene ruimte. Dit alles kadert binnen het RUP 2060 dat bepaalt dat 50% van de ontwikkelbare m² BVO (bruto vloeroppervlakte) een maatschappelijke invulling dient te krijgen en dat 60% van de site publieke open ruimte als bestemming heeft.

Dankzij de conceptsubsidie kon ontwerpbureau Stramien een heel team rond zich verzamelen dat de Stuivenbergwijk door en door kent. Stramien bracht een intensief participatietraject op gang met tal van wijkorganisaties en met inbreng van heel wat stedelijke diensten en diverse stakeholders en werkte zo stap voor stap de uitgangspunten en het traject voor de herontwikkeling van Stuivenberg concreet uit. Dat gebeurde in nauwe samenwerking met de stad Antwerpen, AG Vespa en OCMW Antwerpen (eigenaars van de site) en, niet in het minst, ZNA (erfpachthouder).

Inspelend op de jarenlange zorgtraditie van de site lanceerde Stramien de baseline “Kuur Noord Stuivenberg. Licht, lucht en ruimte voor de wijk”. Onder die banier werkten Stramien en partners  gedurende een jaar zowel ruimtelijke als financiële scenario’s uit. Groen, zorg en andere wijkvoorzieningen, wonen en werken fungeren als belangrijkste pijlers van de nieuwe ontwikkeling.

Het opwaarderen van de Stuivenbergsite wordt gezien als dé hefboom om de leef- en woonkwaliteit in de hele wijk te versterken. De site zelf fungeert daarbij als ontmoetingsplek, katalysator én uitvalsbasis in een boeiende, veelzijdige, erg gediversifieerde en bruisende stadswijk. Ze kan de motor vormen die maakt dat de zogenaamde ‘sociale stijgers’ langer of zelfs definitief in de wijk blijven wonen. De veelzijdigheid en het karakter van aankomstwijk moeten bewaard blijven, het karakter van doorgangswijk mag wel een stuk verminderen.

Eenvoudig samengevat: vroeger gingen mensen uit de wijk en de stad naar Stuivenberg voor zorg en gezondheid, morgen gaan mensen uit de wijk en de stad naar Stuivenberg voor ontmoeting, opleiding en werk, cultuur en beleving.

Ruimtelijk gezien belangrijk uitgangspunten zijn:

  • het maximale behoud van alle waardevolle gebouwen: het poortgebouw, de 8 paviljoenen, de verbindende gangen en galerijen en de beide nog bestaande verbindingsgebouwen. Deze basisstructuur met zijn modulair en flexibel circulatiesysteem (trappen/liften), maakt diverse invullingen en combinaties mogelijk. Een aantal storende elementen zoals de aanbouwen aan de ronde paviljoenen, het keukengebouw en de ateliers aan de kant van de Boerhavestraat worden mogelijk gesloopt, tenzij ‘recyclage’ een betere kosten-baten zou opleveren;
  • het behoud van de waardevolle bomen op de site zelf (tuin psychiatrie) en in de straten rondom (Pesthofstraat, Lange Beeldekensstraat);
  • zoveel mogelijk vergroening van verharde ruimte
  • het maximaal behoud van de historische muur met hekwerk met open poorten;
  • verderzetting van het park in de publieke ruimte van de straten rondom en via sterke groene verbindingen doorgetrokken naar het groen in en om de wijk (Stuivenbergplein, Spoor Noord, Spoor Oost).

Kortom: op basis van een campus-model staat het behoud van wat historisch waardevol is voorop. Mogelijk worden nog extra volumes behouden of bijgebouwd (enkel op de hiertoe aangeduide potentiele nieuwbouwzone). Dit laatste enkel als het noodzakelijk is om het gewenst programma te huisvesten en de financiële haalbaarheid rond te krijgen met afweging rond de prioritaire vraag naar (1) open en groene ruimte, (2) de draagkracht van de site en (3) leefbaarheidsdruk in de wijk. 

Het is de bedoeling om de site als het ware ‘in te nemen’ op de dag dat het ziekenhuis de deuren achter zich sluit. Het team Stramien denkt aan een soort afscheidsfeest (na meer dan 100 jaar ziekenhuis in de wijk), maar tegelijk aan een directe (tijdelijke) herbestemming die ruimtelijke kansen biedt aan sociale en culturele initiatieven om de site te activeren. Het opzetten van een ruim en intensief overlegmodel met omwonenden, verenigingen en belanghebbenden heeft het belang van dialoog bij grootschalige stadsvernieuwingsprojecten terug op de kaart gezet. Het zoeken naar draagvlak en aftoetsen van voorstellen is opnieuw waardevol gebleken. Het college heeft daarom beslist om dit participatiemodel verder uit te rollen in de projectjaren die volgen. Jaarlijks komt er samen met het psychiatrisch ziekenhuis van ZNA, een publieksmoment tijdens de week van de geestelijke gezondheidszorg. De site zet dan de deuren open voor het brede publiek. Het publiek kan dan ook kennis maken met het work in progress van de herbestemming. 3 à 4 keer per jaar worden intensieve workshops met belanghebbenden georganiseerd op de site om dieper door te praten en te werken op enkele thema’s. Tot slot zijn er initiatieven waar het projectteam zelf stappen zet naar moeilijk bereikbare doelgroepen. Het projectteam wil ook zo nieuwe perspectieven en invalshoeken voor de herbestemming ontdekken.

Stramien Kuurnoord-Stuivenberg

Stuivenbergsite AG Vespa

Stuivenbergsite Antwerpen Morgen