Smart Kalasatama – hét slimste district van Helsinki

  • 20 september 2019

In het noordoosten van Helsinki ligt het district Kalasatama. In een vorig leven deed het dienst als industrieel havengebied, tot de stad Helsinki in 2008 besliste om de haven te sluiten en het (vervuild) gebied om te vormen. In 2013 kreeg dit stadsvernieuwingsproject een heldere vorm, namelijk een heus smart city district waar mensen wonen én werken.

De stad Helsinki besliste zeer snel om deze brownfield in een woonwijk te transformeren, maar er was ruimte voor meer dan enkel een residentiële functie. Voordat de eerste bewoners in 2012 verhuisden naar het district, werd er volop geëxperimenteerd met tijdelijke invullingen om de mogelijkheden voor een leefbare wijk af te toetsen. Dit toekomstgericht project past in het toekomstplan van Helsinki, dat tot stand is gekomen via een ‘ideeën-crowdsourcing’, waarbij de burgerbetrokkenheid binnen Helsinki werd aangewakkerd. Burgerparticipatie was reeds aanwezig in het district Kalasatama en was geen nieuw gegeven. De stad Helsinki haalde hiervoor de mosterd bij de stad Gent met haar wijkregisseurs.

Finland staat er om bekend om het hoge aantal sauna’s ten opzichte van het aantal inwoners. Nagenoeg elke woning heeft er wel een. Welnu onder het mom van een tijdelijke invulling hebben enkele enthousiastelingen de handen bij elkaar gestoken om een clandestiene sauna te bouwen in Kalasatama. Toen de stad dit ontdekte, deed het wat veel steden zouden doen, het afbreken. De enthousiastelingen gaven echter niet op en bouwden er steeds weer een andere. Mede door de vastberadenheid van deze inwoners heeft het project ondertussen een stadprijs gewonnen en kwam er een gedoogbeleid door de stad Helsinki.

Nieuwe woonvormen zoals land trusts promoten

Betaalbaar wonen is net zoals in de Vlaamse (groot)steden, ook in Helsinki een uitdaging. De bevolkingsprognose voorziet in Helsinki een toename van meer dan 100.000 inwoners tegen 2050. De stad opteert resoluut voor laagbouw. Het grote voordeel van Helsinki is het grote percentage van beschikbare gronden dat de stad in eigen bezit heeft. Zo ook de site in Kalasatama, goed voor een (woon)ruimte van 175 hectare, wat uitzonderlijk is zo dicht bij een stadscentrum. Het biedt perspectieven voor inwoners en pendelaars in Helsinki om de afstand van het woon-werkverkeer beperkt te houden.

De prijsstijging van woningen situeert zich vooral in stedelijke nieuwbouwprojecten, waardoor de aankoop voor veel huizenjagers te duur is. In het district Kalasatama is dit echter niet zo, net omdat de stad Helsinki er grondeigenaar is. De stad opteert ervoor om de gronden niet te verkopen. De huizenjagers kopen dus enkel de woning en niet de grond waarop de woning staat. Dit zorgt uiteindelijk voor een betaalbare koop- of huurprijzen voor mensen die een plekje zoeken in de buurt van het stadscentrum.

Kalasatama ligt tamelijk dicht bij het stadscentrum, toch is er nood aan een vlotte verbinding met het openbaar vervoer. Om het district met het stadscentrum van Helsinki te verbinden, werd in 2007 een metrohalte in Kalasatama geopend. Een korte metrorit van net geen 10 minuten verbindt beide stadsdelen en biedt de inwoners de kans om dichtbij hun werk betaalbaar te wonen. Het district Kalasatama is volop in aanbouw. De eerste vernieuwingen focuste zich rond het recent geopende metrostation met het Redi shopping center. Vervolgens breidt het district Kalasatama stelselmatig uit. De stad Helsinki plant dat het district Kalasama tegen 2035 volledig is uitgebouwd.

Kalasatama 25/7: Een uur meer per dag

Sinds de beslissing in 2013 om het district Kalasatama te bouwen als een smart city district, heeft de stad samen met andere partners niet stil gezeten om het idee van een smart city district verder uit te werken. In 2014 is er een smart city visie uitgewerkt, vertrekkende van het idee om de inwoners meer comfort te bieden. De toepasselijke slogan van ‘Kalasatama 25/7’ refereert dan ook naar de essentie van het project om de inwoners de nodige bijstand en het comfort aan te bieden zodat ze een extra uur vrijetijd krijgen naast hun dagelijkse taken. Kalasatama staat echter niet enkel voor een smart district. Helsinki ontwikkelt het district tot een ‘smart én duurzaam’ Kalasatama. De stad heeft een plan om de CO2-uitstoot te verminderen. De uitstoot van CO2 in Helsinki situeert zich in vier blokken. Het grootste deel van de uitstoot komt van het verwarmen van gebouwen(57%). Een tweede aanzienlijk deel komt van transport(23%). Vervolgens is er nog een deel afkomstig van elektriciteitsgebruik (16%) en tenslotte is een klein deel afkomstig van afval (4%). Het is dan ook op deze vier blokken waar de stad Helsinki in Kalasatama op inzet.

Om de visie met haar bijhorende blokken te realiseren, wordt er momenteel volop geëxperimenteerd met ideeën en projecten. Het experimenteren met (piloot)projecten is een gekend instrument in Vlaanderen, al blijft dit vaak zweven in een pilootfase en levert het structureel weinig op. Ook in Helsinki bestaan deze risico’s, waardoor ze opteren om in te zetten op een andere manier van experimenteren, wat ze een ‘agile piloting programme’ noemen. De opzet is eenvoudig. Na een open call van anderhalve maand voor thematische projecten volgt de selectiefase. De gekozen projecten krijgen zes maanden de tijd om volop te experimenteren in co-creatie met de quadruple helix, waarna een evaluatiefase volgt. Uit deze evaluatie moeten enkele ‘lessen’ worden getrokken, waarbij ze hun resultaten delen met andere organisaties en de keuze maken om hun pilootproject al dan niet op te schalen.

In het Redi shopping center is een ruimte voorzien waar er volop geëxperimenteerd kan worden. Van hieruit worden sommige ideeën voor Smart Kalasatama verder uitgewerkt. Deze plek doet wat denken aan Hangar K in Kortrijk, wat ook een plek of incubator is waar start-ups en studenten aan de slag kunnen en in contact komen met andere (economische) actoren.

Een belangrijk onderdeel van een smart city is de betrokkenheid van alle actoren uit de quadruple helix, zijnde het lokaal bestuur, kennisinstellingen, bedrijven én burgers. Die laatsten zijn moeilijk te bereiken en wordt zelfs vaak vergeten om bij een project te betrekken. Desalniettemin dient een smart city beleidsuitdagingen aan te pakken op een innovatieve manier om het leven binnen de stad voor de inwoners te verbeteren. Daarom is het noodzakelijk om de inwoners zo goed mogelijk te betrekken in een project. In Kalasatama gaan ze een stapje verder. Daar worden de start-ups als een aparte actor beschouwd. De inwoners testen hun projecten uit om het succes ervan te ervaren, vergelijkbaar met de Smart Zone in Antwerpen.

Een brug van en naar een groene toekomst

Een van de speerpunten in de smart city visie van Kalasatama focust zich op de mobiliteit. Zelfrijdende busjes die mensen rondrijden is één van de nieuwe, innovatieve toepassingen binnen dit district. De reden om in te zetten in duurzame mobiliteit in Helsinki (en bij uitbreiding heel Finland) verschilt met Vlaanderen. In onze regio is het fileleed de voornaamste reden om in te zetten op andere vervoersmogelijkheden die duurzaam zijn. Finland kent echter weinig files. De Finnen spreken maar van één echte filedag, namelijk tijdens het Midzomerfeest. Omdat veel Finnen dan een (korte) vakantie nemen en zich massaal begeven naar een vakantiehuisje ver weg van de stad. Zoals reeds vermeld is nagenoeg een kwart van de CO2 uitstoot in Helsinki afkomstig van transport. Door in te zetten op andere duurzamere (en propere) vervoersvormen wil het de CO2-uitstoot verminderen. Kleinschalige projecten als autonome busjes kunnen helpen, maar zolang hun aantal niet wordt uitgebreid, zal het verschil in CO2 beperkt zijn. Helsinki tracht daarom meer autovrije wegen aan te leggen. Zo ook bij het ‘Crown Bridges’, een grootschalig mobiliteitsproject dat dit jaar (2019) is gestart. Het project verbindt verschillende stadsdelen waaronder Kalasatama, met fiets- en trambruggen, in totaal goed voor 10 km nieuwe tramsporen. In het zicht van een groene toekomst plant het district Kalasatama de er nu nog draaiende kolencentrale te sluiten.

Helsinki ambieert om tegen 2035 met Kalasatama een volwaardig district te hebben dat klimaatvriendelijk is én een plek is waar innovatieve ideeën kunnen groeien.

Meer informatie over Smart Kalasatama is te vinden op:

Smart Kalasatama

Agile pilots Cookbook

Crown Bridges project